To takie ciekawostki o Syrii i po³±czeniu jej z innymi ¶wi±tyniami nie tylko europejskimi.
SYRIASyria jako g³ówna czê¶æ ¯yznego Pó³ksiê¿yca by³a jednym z pierwszych obszarów, na których narodzi³o siê rolnictwo i hodowla. Miêdzy X a IV tysi±cleciem istnia³y tu liczne neolityczne osady, gdy¿ dobra gleba, sporo dreszczów oraz rozbudowana sieæ rzeczna (Eufrat + Dorzecze Chaburu) sprzyja³y gospodarce wiejskiej. Wiêcej na ten temat w dziale NEOLIT.
Historia polityczna Syrii ma dwa oblicza. Kraj ten nie tworzy³ prawie nigdy politycznej jedno¶ci i czêsto by³ podbijany przez s±siaduj±ce z nim imperia: Akadyjczyków, Sumerów, Hetytów, Egipt, Asyriê, Babiloniê, Persjê, Aleksandra i Rzym.
Jednak historia Syrii to przede wszystkim dzieje jej miast, które przez tysi±clecia tworzy³y jej bogactwo. Ich rozwój wi±a³ siê z tym, ¿e le¿a³y na szlaku handlowym miêdzy Mezopotami±, Egiptem i Anatoli±. Nic wiêc dziwnego, ¿e o ich historii mo¿na mówiæ w³a¶ciwie dopiero od III tysi±cleciu. Najwa¿niejsze miasta tego okresu to Mari, Ebla, Aleppo, Alalah, Ugarit, Karkemisz, Urkisz (Tell Mozan), Nagar (Tell Brak), Szechna (Tell Leilan) i Tell Arbid.

(Wikipedia: Syria, historia Syrii, Tell Brak, Tell Leilan, Tell Arbid)
Ok. 2310 Sargon z Akadu dotar³ a¿ do Libanu. Po drodze zdoby³ miasta syryjskie, które zniszczy³ lub przy³±czy³ do swojego imperium. Podobny przemarsz zrobi³ jego wnuk, Naramsin. Potem po 2100 r. podobnie uczynili królowie z Ur. Przez 3 wieki by³a wiêc Syria czê¶ci± królestw mezopotamskich, co zaowocowa³o pog³êbieniem integracji kulturowej.

Po upadku Ur w 2004 r. w Syrii powsta³y królestwa amoryckie, m.in. Jamhad (Aleppo), Alalah, Katna, Ugarit, Karkemisz i Mari. Ich ludno¶æ stanowi³y stare ludy semickie, nowo przybyli Amoryci oraz migruj±cy z pó³nocy Huryci. W XVI w. miasta Syrii zosta³y wch³oniête przez pañstwo Mitanni. Po jego upadku Syria znalaz³a siê na 150 lat w rêkach Hetytów. Oko³o 1200 r. nast±pi³ najazd Ludów Morza, co zostawi³o po sobie ¶lad w postaci spalonego Ugarit, ale te¿ przyczyni³o siê do wyzwolenia Syrii spod hetyckiej kontroli. Na 300 lat miasta syryjskie znów odzyska³y niepodleg³o¶æ.

(Wikipedia: Ludy Morza i ich czasy, Katna, Alalah)
W tym okresie pojawi³a siê tam kolejna fala migracyjna ludów semickich - Aramejczycy. Uda³o im siê zdobyæ w³adzê w niektórych królestwach, sami te¿ kilka za³o¿yli, m.in. w Damaszku, który dot±d by³ niewielkim miastem. Zatrzyma³o to ekspansjê asyryjsk±, która w³a¶nie rusza³a na zachód. Jednak w IX w. Asyria ponownie podjê³a podbój i po 100 latach objê³a Syriê sw± w³adz±. Po nich przyszli Babiloñczycy, Persowie, Grecy (Aleksander, Seleucydzi) i Rzymianie.
W czasach grecko-rzymskich Syria wci±¿ by³a bogatym krajem, a jej stolica, Antiochia, liczy³a 500.000 mieszkañców.
(Wikipedia: Aramejczycy, Damaszek, Antiochia, Seleucydzi, czasy rzymskie)
EBLAEbla jako miasto funkcjonowa³a od pocz±tku III tysi±clecia. Do najwiêkszej potêgi dosz³a w XXIV. Liczy³a wtedy 30.000 mieszkañców i kontrolowa³a spor± czê¶æ Syrii. Do dobrobytu dosz³a dziêki handlowi drewnem i tekstyliami. Z tego okresu pochodzi s³ynne archiwum tabliczek z pismem klinowym, które wspaniale utrwali³ po¿ar niszcz±cy miasto za spraw± Naramsina z Akadu ok.2240.
Eblê odbudowali i zasiedlili Amoryci ok. 1850. Najazd hetycki zniszczy³ j± jednak po raz drugi w 1600 i odt±d funkcjonowa³a jako wioska.

(Wikipedia: Ebla, jêzyk eblaicki, archiwum z Ebli)
URKISZHuryci od wieków zamieszkiwali na pó³noc od Niziny Mezopotamskiej, zarówno w górach, jak i na przedgórzu. Ich nastêpcami byli prawdopodobnie Urartyjczycy, a potem Ormianie. W III tysi±cleciu Huryci przesunêli siê ku po³udniowi zasiedlaj±c Pó³nocn± Mezopotamiê i Pó³nocn± Syriê.
Najwa¿niejszym miastem huryckim w III tysi±cleciu by³o Urkisz. Konkurowa³o wtedy z Szechn± i Nagarem. Od po³owy III tys. Urkisz zdoby³o przewagê nad s±siadami i sta³o siê stolic± sporego królestwa rywalizuj±cego z Ebl±. Na pocz±tku II tysi±clecia Urkisz utraci³o sw± pozycjê i sta³o siê zale¿ne od Mari. Potem Urkisz by³o jednym z g³ównych miast królestwa Mitanni.
Huryci mieszkali tak¿e na wschód od Asyrii. W III tysi±cleciu istnia³o tam królestwo Arraphy.

(Wikipedia: Huryci, Urkisz, Arrapha)
MARIMari po³o¿one by³o nad ¶rodkowym Eufratem, czyli le¿a³o na wa¿nym szlaku handlowym. W III tysi±cleciu dosz³o do tak du¿ej potêgi, ¿e na Sumeryjskiej Li¶cie Królów zanotowane jest jako miasto zwierzchnie nad ca³ym Sumerem. Nie wiadomo jednak kiedy i jakim sposobem zosta³o to osi±gniête. Oko³o 2300 r. miasto zosta³o zniszczone. Podejrzanymi o ten czyn s± zarówno Akadyjczycy, jak i konkurencyjni Eblaici.
W czasach amoryckich ok. 1900 r. miasto zosta³o odbudowane. Znów dosz³o do znacznego bogactwa i potêgi. Tym razem kres miastu ok. 1760 r. po³o¿y³ Hammurabi, konkuruj±cy w tym czasie z miastem, w którym królem by³ Zimrilim. Z tego okresu zachowa³y siê du¿e archiwa tabliczek.

(Wikipedia: Mari, Zimrilim i jego pa³ac)
ALEPPOAleppo (Halab) jest jednym z najstarszych wci±¿ zamieszkanym miastem na ¶wiecie. Jego pocz±tki siêgaj± 7000 lat wstecz i przez ca³y ten okres by³o wa¿nym o¶rodkiem w regionie. Nie mo¿na jednak powiedzieæ zbyt wielu szczegó³ów o jego zamierzch³ej przesz³o¶ci z racji trudno¶ci z przeprowadzeniem wykopalisk - miasto liczy obecnie 2 mln mieszkañców i trudno znale¼æ wolne miejsce, by wbiæ w ziemiê ³opatê.
W III tysi±cleciu Aleppo by³o stolic± królestwa Armani, konkuruj±cego z Ebl±, a potem od niego zale¿ne. Królestwo pad³o podczas jednej z ekspedycji Akadów ok. 2250 r. W czasach amoryckich, po upadku Królestwa III Dynastii z Ur w 2004 r, Aleppo ponownie rozkwit³o i przewodzi³o królestwu Jamhad. By³o wtedy partnerem Mari i Aszur, co odnotowano w ich archiwach. Znaczn± czê¶æ ludno¶ci miasta stanowili wtedy Huryci. Kres niepodleg³ego królestwa nasta³ ok. 1600 r., gdy zajêli je Hetyci. Wkrótce tereny te zajê³o rozrastaj±ce siê Mitanni. Po jego upadku od ok. 1350 Aleppo ponownie wpad³o w rêce Hetytów.
Ok. 1200 Ludy Morza zniszczy³y królestwo hetyckie, a dla Aleppo nasta³ 300-letni okres niezale¿no¶ci. W IX w. miasto zajê³a Asyria i od tego czasu Aleppo by³o czê¶ci± kolejnych imperiów. Po Asyryjczykach w³adali nim Babiloñczycy, Persowie, Grecy, Ormianie, Rzymianie, Bizantyjczycy, a¿ w koñcu, w VI w., na krótko Sasanidzi i na d³uuuuugo Arabowie.
(Wikipedia: Aleppo, Armani, Jamhad)
MITANNIMitanni by³o najwiêkszym królestwem huryckim. W ka¿dym razie Huryci byli w nim najliczniejszym ludem, lecz wiele wskazuje na to, ¿e to Ariowie mieli w tym pañstwie dominuj±c± pozycjê. Wskazuj± na to imiona wielu królów, jak te¿ bogów (Indra, Waruna). Wtedy w³a¶nie ludy indoeuropejskie migrowa³y ku Persji i Indiom, ale nie sposób doj¶æ, jak i czy zyskali w³adzê nad Hurytami.
Mitanni ze stolic± w Waszugani powsta³o w XVI w. w Syrii i w pó³nocnej Mezopotamii. Gdy Hetyci pokonali Aleppo i z³upili Babilon, pojawi³a siê pustka, któr± od ok. 1520 r. wype³nili w³adcy z Waszugani. W krótkim czasie objêli swym posiadaniem ca³± Pó³noc: Syriê i Asyriê, a pó¼niej tak¿e Cylicjê na zachodzie (królestwo Kizzuwatna).
Gdy na swej drodze spotkali Egipcjan zawarli z nimi pokój i ustalili granicê gdzie¶ w Libanie. Przymierze z Egiptem okaza³o siê bardzo trwa³e. W³adcy wymieniali siê czêsto miêdzy sob± prezentami i córkami. Jednak podczas rz±dów Echnatona, który odwróci³ siê od spraw ziemskich, Egipt nie wspar³ swego sojusznika, w³a¶nie wtedy, gdy by³o to mu najbardziej potrzebne. Odrodzenie Asyrii i ofensywa Hetytów doprowadzi³y ok. 1340 r. do upadku Mitanni i podzia³u jego terytorium miêdzy agresorów. Królestwo istnia³o wiêc ok. 200 lat.
Dalsze dzieje Hurytów wi±¿± siê z Urartu i Manejczykami.

(Wikipedia: Huryci, Mitanni, Ariowie w Mitanni, Waszugani, Manejczycy, Kizzuwatna)
KARKEMISZKarkemisz po³o¿one by³o nad górnym Eufratem. W III tysi±cleciu by³o stolic± ma³ego królestwa i a zamieszkane by³o prawdopodobnie przez Hurytów. Podobnie by³o w II tysi±cleciu, z tym ¿e jego populacjê stanowili prócz Hurytów tak¿e Amoryci i Luwici. Po krótkim epizodzie egipskim za Totmesa III, miasto sta³o siê czê¶ci± Mitanni. Ok. 1340 r. Karkemisz zosta³o zdobyte przez rozszerzaj±ce siê na po³udnie pañstwo Hetytów. Uczynili je wtedy stolic± wszystkich swych nowych ziem w Syrii wydartych Mitanni. Ludno¶æ luwito-hetycka stanowi³a tam wtedy wiêkszosæ.
Po upadku Hetytów Karkemisz utrzyma³o swój stan posiadania, który dopiero pojawienie siê Aramejczyków znacznie uszczupli³o, a kraj podzieli³ siê na wiele pañstw neohetyckich. Wzrost si³y Asyryjczyków spowodowa³, ¿e od IX w. miasto p³aci³o im trybut, a w 717 zosta³o zdobyte przez Sargona II. W 605 r. Babiloñczycy pod murami miasta pokonali wojska egipskie i wygl±da na to, ¿e przy okazji zakoñczyli ¿ywot Karkemisz.

(Wikipedia: Karkemisz, Neo-Hetyci)
UGARITUgarit by³o portem nad M.¦ródziemnym. Przez tysi±clecia by³o oknem Syrii na ¶wiat, jako ¿e le¿a³o na szlaku handlowym miêdzy Mezopotami± a Egiptem i Cyprem. O jego znaczeniu mo¿e ¶wiadczyæ fakt, ¿e ju¿ w VI tysi±cleciu otoczone by³o murami.
Miasto zosta³o zniszczone ok. 1190 r. przez Ludy Morza, gdy by³o u szczytu rozwoju.
W Ugarit ³±czy³y siê wp³ywy egipskie i semickie, co zaowocowa³o rozwojem ciekawej kultury, a tak¿e powstaniem pierwszego praktycznego alfabetu - oparty by³ na mezopotamskich klinach i egipskim pomy¶le na zapis g³oskowy. Alfabet ten funkcjonowa³ w mie¶cie w XIV i XIII w. Nie przyj±³ siê jednak szerzej - konkurencja z Fenicji by³a silniejsza.
(Wikipedia: Ugarit, alfabet z Ugarit)
Poni¿ej mapa pokazuj±ca g³ówne kierunki migracji Ludów Morza, które zakoñczy³y istnienie Ugarit.
http://www.urnammu.republika.pl/syria.htmBogini Nagar/ Pani Nagar.
http://www.antropologia.uw.edu.pl/AS/as-018.pdf