Wierzenia i kulty
PaloPalo (Palo Monte) lub de Las Reglas Kongo to grupa powi±zanych ze sob± religii lub wyznañ, która rozwinê³a siê w koloniach hiszpañskich z Karaibów w¶ród niewolników pochodz±cych z Afryki ¦rodkowej, g³ównie pochodzenia Bantu. Inne nazwy zwi±zane sa z ró¿nymi ga³êziami tej religii w³±czaj±c Mayombe, Briyumba i Kimbisa.
S³owo "palo" ("trzymaæ" w jêzyku hiszpañskim) zosta³o zastosowane w odniesieniu do religii dominikanñskiej ze wzglêdu na u¿ycie drewnianych kijów w przygotowaniu o³tarzy, które równie¿ by³y nazywane "la Nganga", "el caldero" lub "la prenda ". Zwolennicy Palo s± na ogó³ zwani "Paleros", "Ngangeros" lub "Nganguleros". Cz³onkostwo rozpoczyna inicjacja do "domu" lub "¶wi±tyni". Struktura organizacyjna oparta jest na modelu rodziny. W czasach niewolnictwa, kiedy rodzinne wiêzy krwi czêsto by³y z³amane przez posiadaczy niewolników, model ten by³ szczególnie istotny i brany dos³ownie.
Historia:
Palo ma swoje korzenie w dorzeczu Kongo w ¶rodkowej Afryce, z którego du¿a liczba afrykañskich niewolników zosta³a przywieziona na Kubê, Puerto Rico, a tak¿e do kolonii Santo Domingo, obecna stolica Dominikany. W zwi±zku z tym znaczna czê¶æ ¶piewów liturgicznych Palo Monte oraz mod³y s± w mieszance jêzyka hiszpañskiego i kikongo, inne wp³ywy zosta³y wprowadzane poprzez obecno¶æ w Black hiszpañskojêzycznych Latyno Amerykanów.
W po³owie XIX wieku Palo zaczê³o siê rozpowszechniaæ w Wenezueli i afro-latynoskiej spo³eczno¶ci w Stanach Zjednoczonych oraz w wielu innych miejscach poza Karaiby hiszpañskojêzyczne. Ostatecznie, cz³onkowie spoza grup Afro Latino, a tak¿e Afroamerykanie, uzyskali dostêp do tych tradycji. Religia pozostaje w du¿ej mierze w charakterze Afro-Latino. Pomimo to w nie jest jasne, czy religia rozpoczê³a siê w Puerto Rico, Dominikanie, czy na Kubie, bowiem na ka¿dej z tych trzech wysp naj³atwiej mo¿na znale¼æ tradycyjne formy obrzêdów. W Puerto Rico, miasto Guayama doczeka³o siê przydomka "miasto czarownic", poniewa¿ religia palo by³a tu szeroko praktykowana.
System wierzeñ i rytua³ów Palo opiera siê na dwóch g³ównych filarach:
1. Kult duchów przodków.
2. Wiara w naturalne ("ziemskie") si³y. Naturalne obiekty, a w szczególno¶ci kije, które uwa¿ane s± za natchnione si³ami, czêsto powi±zane z si³ami duchów. Obiekty te s± znane jako "nganga" i ogniskuj± rytualne obrzêdy oraz magiczne praktyki religijne Palo.
Pewna liczba duchów zwanych Kimpungulu (w liczbie pojedynczej: Mpungu) zamieszkuje tzw. "Nkisi" (obiekty sakralne, pisane tak¿e Inquice, Inquise i Enkisi). Kimpungulu s± dobrze znane z nazwy i poczynañ, i s± czczone jak bogowie. S± to potê¿ne jednostki, ale s± one poni¿ej wysokiego rankingu boga Zambi lub Nzambi.
G³ówne praktyki Palo koncentruj± siê na religijnym pojemniku lub o³tarz znany jako Nganga lub Prenda. Jest to po¶wiêcone naczynie wype³nione ¶wiêt± ziemi±, ludzkimi szcz±tkami, ko¶æmi i innymi przedmiotami. Ka¿de Nganga jest dedykowane dla konkretnego duchowego Nkisi. Ta religijne naczynie jest zamieszkany przez martwego lub ducha zmar³ego (prawie nigdy nie s± oni bezpo¶rednim przodkiem w³a¶ciciela obiektu), zwanego tak¿e "Nfumbe", który dzia³a jako przewodnik dla ka¿dej dzia³alno¶ci religijnej, które s± wykonywane z Nganga.
W Palo wykorzystywane s± ró¿ne metody wró¿enia. Jedno z nich, Chamalongos u¿ywa pow³ok lub dysków z ró¿nych materia³ów, czêsto ³upin orzechów kokosowych. Bardziej tradycyjna metoda, Vititi Mensú, jest form± przewidywania lub wizjonerstwa, przy u¿yciu u¶wiêcone rogów zwierz±t.
Istnieje wiele Ramas, które rozwinê³y siê na przestrzeni wieków, takie jak Brillumba - Rama ta rama jest podzielone na oddzia³y, takie jak Siete Brillumba Konga. Oddzia³ Tata urodzi³ siê w tych siedmiu z Brillumba i po³±czyli swoje nganga, by stworzyæ Nsasi Ndoki. Ta rama osta³a siê przez lata i jest dzisiaj dobrze znana.
Synkretyzm:Synkretyzm religijny mo¿na zaobserwowaæ w niektórych domach wyznawców Palo, zwanych Palo Cristiano, wykorzystuj± oni krzy¿ oraz wizerunki katolickich ¶wiêtych jako reprezentacje Nkisi. Jednak w innych domach, zwanych "Palo Judio", nie ma syncretycyzacji za pomoc± zdjêæ katolickich. Nazwa Palo Judio oznacza dos³ownie "Jewish Palo", jednak okre¶lenie "¿ydowskie", u¿yte tutaj, nie odnosi wprost siê do religii ¿ydowskiej, ale to jest to raczej metaforyczny skrót od "odmowy konwersji na chrze¶cijañstwo," co jest w przypadku Palo "czysto kongo-afrykañskie." Wa¿ne jest, aby pamiêtaæ, ¿e z powodu europejskiej presji ekonomicznej Królestwo Konga oficjalnie przesz³o na katolicyzm, a jednocze¶nie by³o niepodleg³e pod koniec XV wieku i ¿e afrycañsko-katolicki ruch synkretyczny rozprzestrzeni³ siê szeroko w czasach niewolnictwa, osi±gaj±c swoje szczyty pod przewodnictwem Kimpa Vita (1684 - 1706), który "awansowa³" ¶w. Antoniego z Padwy jako "drugiego Boga". Tak wiêc jest oczywiste, ¿e wielu palo-chrze¶cijañskich synkretyków, jak równie¿ oporno¶æ Palo Judio wobec chrze¶cijañskiego synkretyzmu, ma swoje ¼ród³a w kolonialnej Afryce, a nie Puerto Rico.
To¿samo¶æ Nkisi jest dalej niejasna, poniewa¿ autorzy, zarówno spoza religii, jak równie¿ pochodz±cy z domów Palo Cristiano, próbowali powi±zaæ Nkisi z Orishas Santerii, innej religii. Tak wiêc byt "Nsambi Munalembe" (znany równie¿ jako "Nsasi", "Siete Rayos" oraz ró¿ne inne nazwy) mog± byæ okre¶lone przez tych autorów jako odpowiedniki ¶wiêtej Barbary w katolicyzmie, czy Chango (Shango) w Santeria.
Za spraw± synkretyzmu Kardecian'a w wielu domach Palo, duchowa "Misa" jest czêsto utrzymana przed inicjacj±, w celu identyfikacji g³ównych duchów, które pomog± rozwin±æ czyje¶ ¿ycie. Przewodnicy ci czêsto rozmawiaj± równie¿ poprzez posiadanie, oraz mog± dawaæ porady wprost.
Podebne religie:Religie Konga dotar³y do Ameryk równie¿ inn± drog± ni¿ poprzez Puerto Rico. W Brazylii religie Konga znane s± jako Umbanda, Quimbanda, Candomblé de Konga, lub Condomble de Angola. W tym najbardziej zbli¿ona do kubañskiej tradycji Palo jest Quimbanda.
Na Jamajce, Bahamach, Wyspach Dziewiczych, religie wywodz±ce siê z Konga, zwykle nazywane s± Kumina lub gdy postrzegane s± jako forma magii bez kultu liturgicznego - Obeah.
¦ci¶le zbli¿ona do Palo w praktyce, jednak bez jego aspektu teologicznego i liturgicznego, podobnie jak w Obeah, jest forma afro-amerykañskiej magii ludowej, znanej jako hoodo, conjure lub "rootwork, które rozwinê³y siê z wierzeñ afrykañskich niewolników w Stanach Zjednoczonych. Pryzczyn± uderzaj±cego podobieñstwa tych tradycji jest to, ¿e ich podstawowe przekonania bazuj±ce na Hoodoo wywodz± siê z Kongo i Angoli. Na Haiti znane jest okre¶lenie Vodou: "Makaya", które jest podobne do Palo.
Panteon:Najwy¿szy poziom panteonu Palo jest zajêty przez boga stwórcê - Nzambi. Kimpungulu (w liczbie pojedynczej: Mpungu) z Palo Mayombe s± duchami lub bóstwami zawartymi w ¶wiêtych naczyniach (Nkisi), reprezentuj±c aspekty natury, take jak grzmot, uprawy lub wiatr. Pozosta³e duchy, które zamieszkuj± w Nkisi to Nfuri (wêdruj±ce duchy lub zjawy), Bakalu (duchy przodków), a Nfumbe (anonimowe duchy).
Najwy¿sze bóstwa:* Nzambi (Nsambi, Zambia, Nsambiampungo, Pungun Sambii, Sambii Liri, Sambii Surukuru, Sambi Bilongo) - nierzeczywiste "Mpungu", ale wy¿szy bóg, stwórca wszech¶wiata. Odpowiednik joruba Olodumare.
* Lungombe (Lukankanse, Kadiampembe) - wynik negatywny aspekt Nzambi
Kimpungulu
* Kobayende (Cobayende, Pata Llaga, Tata Pansua, Tata Nfumbe, Tata Funde, Tata Fumbe, Pungun Futila, Tata Kanene) - król ¶mierci, bóg chorób, powi±zany z San Lazaro, np. Babalu Aye.
* Mariguanda (Pungu Mama Wanga, Centella Ndoki, Yaya Kengue, Mariwanga, Mama Linda, Campo Santo) - stra¿niczka pomiêdzy ¿yciem i ¶mierci±. Powi±zana ze ¶wiêt± Teres± i Oya Iansan.
* Gurunfinda - bóg lasów i zió³. Zwi±zany ze ¶w. Nobertem non Nato nie lub ¶w. Sylwestrem, np. Ozain.
* Nkuyu (Nkuyo, Manunga, Lubaniba, Lucero) - bóstwa lasów i dróg, przewodnictwa i równowagi. Powi±zane z ¶w. Antonim, np. Elegua.
* Ma Lango (Madre de Agua, Kalunga, Mama Kalunga, Pungo Kasimba, Mama Umba, Mbumba Mamba, Nkita Kiamasa, Nkita Kuna Mamba, Baluande) - bogini wody i p³odno¶ci. Znana tak¿e jako Virgen de Regla, patronka portu w Hawanie, np. Yemaya.
* Chola Wenguere (Mama Chola, nengue Chola, Chola Wengue) - bogini bogactwa i przyjemno¶ci. Powi±zana z La Caridad Virgin de la del Cobre, patronk± Kuby, np. Oshun.
* Kimbabula (Kabanga, Madioma, Mpungo Lomboan Fula, Nsambia Munalembe, Tonde, Daday, Munalendo Ojciec Tiempo) - bóg wró¿b i wiatru. Powi±zany ze ¶w. Franciszkiem, np. Orunmila.
* Watariamba (Watariamba, Nkuyo Lufo, Nguatariamba Enfumba Bata, Saca Empeno, Cabo Rondo, Vence Bataya) - bóg polowañ i wojny. Powi±zany z Janem Chrzcicielem, eq. Ochosi.
* Nsasi (Nsambi Munalembe, Siete Rayos, Mukiamamuilo, Nsasi) - bóg piorunów i ognia, co odpowiada ¶w. Barbarze, np. Shango.
* Ma Kengue (Yola, Tiembla Tierra, Pandilanga, Mama Kengue) - duch m±dro¶ci i sprawiedliwo¶ci. Ten Mpungu jest powi±zany z La Virgin de las Mercedes i Obatala.
* Sarabanda (Zarabanda, Rompe Monte) - bóstwo pracy i wytrzyma³o¶ci. Powi±zane z Saint Peter, np. Oggun.
Profanacja grobów.Palo jest zwi±zane z licznymi kradzie¿ami nagrobków w Wenezueli. Mieszkañcy donosz±, ¿e wiele spo¶ród grobów na cmentarzach Caracas General del Sur zosta³o podwa¿onych, aby ich zawarto¶æ usun±æ na u¿ytek uroczysto¶ci Palo. W Newark, NJ, okaza³o siê, ¿e zwolennicy Palo przetrzymuj± w naczyniach w piwnicach szcz±tki co najmniej dwóch zmar³ych wraz z przedmiotach zrabowanych z jednego z grobów.
[t³umaczenie z en.wikipedia.org => przejd¼]
http://cubana.katowice.pl/wierzenia.php?ktory=palo