Malarstwo staro¿ytnego EgiptuMalarstwo egipskie nie jest artystyczn± wizj± otaczaj±cego ¶wiata. To rodzaj specyficznego "pisma", które symbolem postaci, zdarzenia i koloru ma wyczarowaæ ¶wiat, w którym zmar³y ma zaistnieæ w otoczeniu bogów.
Technika malarska
Malarstwo egipskie powstawa³o bezpo¶rednio na materiale, z którego wzniesiono budowlê. Kamieñ, ceg³a, drewno by³y pokrywane cienk± warstwa wyg³adzonej zaprawy wapiennej. Na niej czerwon± lini± nanoszony by³ szkic przedstawianej sceny. Kontury zaznaczano mocn±, czarn± lini±. Powsta³e pola wype³niano kolorem. Do malowania u¿ywano pêdzelków z rozgniecionej trzciny, do wype³niania wiêkszych powierzchni s³u¿y³y pêdzelki zrobione z po³±czonych trzcin, traw i w³ókien li¶ci palmowych. Farby mieszano w skorupach morskich
muszli. Stosowane barwniki by³y pochodzenia naturalnego
: np. czarny z sadzy lub wêgla, bia³y z wapienia lub gipsu, ¿ó³topomarañczowy z ochry, zieleñ i niebieski z malachitu i lazurytu albo kobaltu i tlenku ¿elaza. Jako spoiwa u¿ywano roztworu z gumy arabskiej zmieszanej z bia³kami jaj i odrobin± wody (farba ta nazywana by³a to temper±). W czasach XVIII dynastii jako spoiwo zaczêto u¿ywaæ wosku pszczelego.
Malowid³a pokrywa³y ¶ciany, sufity grobowców i ¶wi±tyñ. Wnêtrza domów dekorowano znacznie skromniej (wyj±tek stanowi³y pa³ace faraona w okresie Nowego Pañstwa przeznaczone dla Amenhotepa III i Amenhotepa IV). Dekoracja domów s³u¿y³a zapewnieniu im magicznej ochrony i bezpieczeñstwa. By³a umieszczana tylko na niektórych kolumnach, portalach i fryzach. Malowano tak¿e zewnêtrzne powierzchnie budowli, detale architektoniczne, rze¼by, reliefy. Barwy stosowane na zewn±trz by³y zawsze intensywniejsze od tych stosowanych wewn±trz.Ewolucja Najstarsze, zachowane przyk³ady malarstwa to fragmenty ceramiki, p³óciennej tkaniny, dekoracja ¶ciany grobu z czwartegotysi±clecia p.n.e.. Przedstawione sceny wyobra¿aj± krajobraz Nilu, obfituj±cy w ptaki, zwierzêta, ryby. W tym otoczeniu ukazany jest cz³owiek. Egipskie malarstwo jest podporz±dkowane nakazom religijnym. Przy minimalnej ilo¶ci ¶rodków ma oddaæ istotê zdarzenia, kszta³tu, postaci. Twarz cz³owieka przedstawiana jest z profilu, bo taki sposób najtrafniej oddaje jej cechy charakterystyczne. Oko rysowane jest en face by o¿ywiæ spojrzenie, w nim odbija siê ¶wiat³o bóstwa. Ramiona pokazywane s± z przodu oddaj±c prawdziw± szeroko¶æ pleców, rêce i nogi z profilu, pokazuj±c ruch postaci, biodra w pozycji trzy czwarte. To kod, który pozwala stworzyæ wyobra¿enie przestrzeni w tym dwuwymiarowym pokazaniu postaci. Kolorystyka tak¿e jest symboliczna: czerñ to kolor ziemi daj±cej ¿ycie, zieleñ jest barw± papirusu, wiecznej m³odo¶ci, czerwonawy kolor, barwa pustyni to symbol bezp³odnego Seta, biel – oznacza ¶wit, uwolnienie od mocy demonów, intensywna ¿ó³æ, kolor z³ota, niezniszczalne cia³o bogów i symbol wieczno¶ci, ¿ywa czerwieñ to kolor krwi i ¿ycia, barwa niebieska symbolizuje nowe ¿ycie, tak wygl±da brzask nieba przed ¶witem – ponownym narodzeniem siê s³oñca, woda zmywaj±ca brud przed ponownym narodzeniem siê boga. Jednocze¶nie malarstwo egipskie ¿yje poprzez wprowadzenie zró¿nicowanych obrysów, ciemniejszych tonów podkre¶laj±cych szczegó³, kilka dodatkowych smug, falistych linii itp. Nie ma na freskach egipskich chmur na niebie, czerwieni zachodz±cego s³oñca. Te widoki by³y dla wierzeñ egipskich wyrazem dzia³ania si³ demonów przynosz±cych zamêt. Zatem nie nale¿a³o ich utrwalaæ w obrazie. Wybór tematu, nawet miejsca, w którym zosta³ przedstawiony te¿ nie jest dzie³em przypadku czy indywidualnej wizji twórcy. ¦ciany grobowców i ¶wi±tyñ pokrywane s± pasami scen nastêpuj±cych jedna po drugiej. Poszczególne pasy oddziela tylko linia. To kap³ani decydowali o kolejno¶ci fresków, uk³adzie grup, wyborze ¶ciany i tematu dla sceny g³ównej. W pomieszczeniach, na jednej ze ¶cian pasmowa kompozycja by³a ³amana wyobra¿eniem du¿ej symbolicznej sceny, w której zmar³y najczê¶ciej poluje. U¶miercone zwierzêta symbolizuj± pokonane demony. W kolejnej scenie po³owu z³owione ryby: okoñ (symbol cielesno¶ci) i tilapia (Tilapia nilotica) (symbolizuje kosmos) ukazuj± ³±cz±ce wiêzy go jeszcze z ¶wiatem cielesnym i rodz±ce siê powi±zania z ¶wiatem wieczno¶ci. Dopiero w okresie Nowego Pañstwa wprowadzono now± tematykê, batalistyczn±. Faraon zawsze zwyciê¿a wrogów swojego pañstwa, symbolizuj±c w ten sposób swoj± opiekuñcz± rolê. Chroni kraj te¿ przed ¿ywio³ami, konfliktami, agresj± wyzwalan± przez demony. Zatem zwyciê¿a dzikiego byka i lwa symbole zamêtu. Od kanonów malarstwa oczywi¶cie by³y robione pewne odstêpstwa. Dotyczy³y one wyobra¿eñ zwierz±t, ludzi ni¿szego stanu. Zmar³y i otaczaj±cy go bliscy, bogowie oddawani byli w ca³ym majestacie, czyli z poszanowaniem obowi±zuj±cych symboli. Ewolucja dotycz±ca malarstwa ujawni³a siê ju¿ w Starego Pañstwa. Do najciekawszych znanych zabytków tego okresu pochodzi fresk przedstawiaj±cy "Gêsi z Meidum" z grobu Nefermant i Atet. (Fresk znajduje siê w Muzeum Egipskim w Kairze.) Fresk datowany jest na czas panowania Snorfu. Gêsi nilowe zosta³y przedstawione z graficzn± dok³adno¶ci± w¶ród rozsypanych ro¶lin maskuj±cych siatkê, do której maj± zostaæ z³owione. Realizm malowid³a, mocno odbiegaj±cy od wcze¶niejszych przedstawieñ fresków w Gizie i Sakkara, ka¿e uznaæ
pocz±tek panowania IV dynastii za pierwszy, wa¿ny etap ewolucji malarstwa. Odkryte freski z czasów panowania V dynastii nie kopiuj± otaczaj±cej przyrody, lecz pokazuj± jej kszta³t uwypuklaj±c niezbêdne szczegó³y. W okresie Starego Pañstwa dochodzi ono do mistrzostwa w ukazywaniu postaci zwierzêcych. Sylwetka cz³owieka nadal poddana jest surowym zasadom. W okresie ¦redniego Pañstwa mo¿na zaobserwowaæ te same tendencje. Postacie ludzi ni¿szego stanu cechuje ju¿ wiêksza swoboda, lekko¶æ w ukazaniu ruchu, zaznaczona zostaje kompozycja pierwszego planu. Budowa nowej stolicy i nekropoli w czasach Nowego Pañstwa przyczyni³a siê do szybszego rozwoju
malarstwa. Zw³aszcza pewne wyzwolenie siê od wp³ywów Memfis, pozwala na wiêksz± swobodê twórcz±. Z tego okresu zachowa³o siê tak¿e wiêcej zabytków pozwalaj±cych prze¶ledziæ rozwój tej sztuki. Od tego czasu wdziêk zaczyna siê liczyæ równie¿ w przedstawieniach postaci cz³owieka. Kszta³ty staj± siê mniej toporne, cia³a trac± swoj± sztywno¶æ, sylwetki s± smuklejsze. Pojawia siê bogactwo strojów, peruk, kolorów przez dobór pó³tonów, mieszanie farb. W zachowanych grobach mo¿na zaobserwowaæ pewn± ró¿norodno¶æ "szkó³". Freski by³y malowane przez ró¿nych mistrzów i mimo, ¿e jest to malarstwo anonimowe, mo¿na odró¿niæ poszczególnych twórców przez ich indywidualizm w przedstawianiu dzie³. S± malowid³a rysowane kilkoma kreskami, przypominaj±ce szkic, ale oddaj±ce nastrój pokazywanej sceny; groby zdobione freskami o mocno zaznaczonych, ozdobne w ka¿dym detalu; sceny pokazuj±ce ¿artobliwie ludzi przy pracy (np. scena mê¿czyzn zbieraj±cych winogrona i t³ocz±cych wino ukazuje coraz wiêksz± niepewno¶æ ruchu w miarê postêpu prac). Za panowania Amenhotepa IV dokona³a siê reforma pañstwa i sztuki. Freski odchodz± od umownych przedstawieñ. Cia³o faraona przedstawione jest z realizmem, mimo zachowania niektórych kanonów (twarz z profilu, oko od frontu) sylwetka pokazana jest zgodnie z rzeczywisto¶ci±. Wielo¶æ odcieni wywo³uje efekt ekspresji. Do znanych malowide³ tego okresu nale¿y fresk przedstawiaj±cy córki Amenhotepa (w zbiorach Ashmolean Museum w Oksfordzie). Cia³a córek o czerwonawym zabarwieniu (dla kobiet
by³ rezerwowany odcieñ ¿ó³tego oznaczaj±cy p³odno¶æ) przedstawione s± z uwidocznieniem ich mankamentów urody
(nieproporcjonalnie szczup³e ³ydki, potê¿ne uda, zwiotczenie miê¶ni, wyd³u¿enie g³owy itp.). Córki i ich matka Nefertiti zasiadaj± pod baldachimem tworz±c grupê pe³n± ruchu, ekspresji w gestach pomiêdzy poszczególnymi osobami. Twarze dziêki podkre¶leniu delikatn± kresk± staj± siê bardziej wyraziste. Kolor poduszek-siedzisk to tak¿e odcieñ czerwieni. Jest to pierwsze znane dzie³o monochromatyczne. Przedstawienia przyrody te¿ pozbawione zostaj± resztek sztywno¶ci. Ro¶linno¶æ na freskach tego okresu tworzy pl±tanin± naturalnie przygiêtych ciê¿arem kwiatów ro¶lin, p±ki kwiatów pokazane s± w ró¿nym stopniu rozwiniêcia, ró¿norodno¶æ pastelowych odcieni wprowadza do kompozycji element ekspresji. W okresie panowania XIX dynastii nastêpuje powrót do wzorców bardziej klasycznych przy zachowaniu indywidualno¶ci ju¿ osi±gniêtej w poprzednim okresie. Po raz drugi malarstwo prze¿ywa okres niezale¿no¶ci pod koniec okresu Nowego Pañstwa, za panowania dynastii Ramzesów. Odej¶cie to uwidacznia siê najpe³niej w obrazach wykonywanych na wapiennych skorupkach – ostrakonach. Wiêkszo¶æ z nich zosta³a wykonana przez rzemie¶lników z Deir el-Medina. Najbardziej znane to: tancerka wykonuj±ca mostek (Muzeum Egipskie w Turynie) i wilk i kozio³ek (Luwr). Sceny ukazywane w grobowcach tak¿e staj± siê bardziej rzeczywiste i swobodne. Do tematyki wprowadzone zostaj± sceny batalistyczne z prowadzonych przez faraonów wojen. Po upadku Nowego Pañstwa osi±gniêta swoboda zostaje zaprzepaszczona przez nawrót do kanonów obowi±zuj±cych w okresach wcze¶niejszych, do ilustracji Ksiêgi Umar³ych, do rytualnej kolorystyki, gdzie nie ma miejsca dla realizmu ¶wiata ¿ywych.
http://www.zgapa.pl/zgapedia/Malarstwo_staro%C5%BCytnego_Egiptu.html